Het Hemelrijk

Bij de vorige halte stonden we stil bij galg en rad. Maar wat ons misschien nog het meest verraste, is hoe vaak veroordeelden zelf meewerkten aan hun lot. In verschillende dossiers zien we hoe beklaagden bereid waren hun daden te bekennen, hun geweten te zuiveren en hun straf te aanvaarden — zelfs wanneer die hun dood betekende. Wie onze blogs leest over Tanneke van den Bergh of de bende van Luik, merkt hoe expliciet dat soms werd uitgesproken: men wilde biechten en daarop sterven.

Dat past binnen het idee van de “goede dood”, diep geworteld in de christelijke cultuur van het Ancien Régime. Een terechtstelling was niet alleen een straf, maar ook een morele proef. De veroordeelde moest tonen dat hij berouw had, dat hij zich verzoende met God en het goddelijke oordeel aanvaardde. In de dagen voor de executie bereidde een pastoor hem daarop voor. Tijdens de publieke terechtstelling werd verwacht dat hij nederig was, zijn zonden beleed en zich devoot opstelde tegenover de gemeenschap.

Voor de omstaanders was dat essentieel. Alleen wanneer de veroordeelde “goed” stierf, kon het verstoorde evenwicht werkelijk worden hersteld. De straf kreeg zo een bijna sacrale betekenis. Voor de veroordeelde zelf bood die houding nog een sprankel hoop: via berouw kon hij uitzicht krijgen op het vagevuur en, ooit, op verlossing. Straf en zielenheil waren geen tegenpolen, maar twee kanten van dezelfde medaille.

Dat betekent niet dat rechtspraak willekeurig of chaotisch verliep. Integendeel. Ook in de 18de eeuw bestond er een duidelijke procesgang, met aanklagers, rechtsgeleerden en een vastgelegde orde die strikt moest worden gerespecteerd. Enkel wie over de hoge rechtsmacht beschikte, kon een doodstraf uitspreken. In Essen en Kalmthout lag die bevoegdheid tot 1795 bij de Abdij van Tongerlo. Maar elke rechtsmacht stopte aan de grens. Wie die overstak, viel onder een ander gezag.

De goede dood toont misschien het scherpst hoe anders men naar misdaad en straf keek. Niet alleen als een juridisch oordeel, maar als een laatste kans om orde — en ziel — in balans te brengen.