De Moerkantsebaan

Na de vraag wie er recht sprak, stonden we stil bij een tweede, minstens even wezenlijke vraag: waar gebeurde dat?

In het Ancien Régime werd recht altijd buiten gesproken, onder de blote hemel. Niet toevallig. Men geloofde dat macht van God kwam, niet van het volk. Rechtspraak moest zichtbaar zijn voor de gemeenschap én voor God. In Essen gebeurde dat op het toenmalige Heuvelplein. De spoorlijn, het viaduct en de hele stationswijk moet je daarbij wegdenken. Wat overblijft is een open plek, in de schaduw van bomen, waar de schepenen samenkwamen wanneer er geoordeeld moest worden.

Die openluchttraditie gaat zelfs terug tot vóór het christendom. Recht werd gesproken onder een linde, een boom die als heilig gold en verbonden was met oude Germaanse gebruiken. Op het plein werd de zogenaamde vierschaar “gespannen”: vier banken vormden een vierkant waarin de schepenen plaatsnamen, met de beschuldigde in het midden, afgebakend door gespannen touwen. Van daaruit komen uitdrukkingen als “de vierschaar spannen” en “een geding aanspannen”. Recht was geen abstract begrip, maar een ritueel dat je kon zien, horen en voelen.

Een tweede groot verschil met vandaag is dat men misdaad zag als een verstoring van het goddelijk evenwicht. Dat evenwicht moest hersteld worden. Was de dader gevlucht, dan kon zijn familie mee verantwoordelijk worden gesteld. Dat klinkt voor ons ondenkbaar, maar in een hechte gemeenschap waar eer en familie centraal stonden, was dat logisch. Het ging niet alleen om schuld, maar om herstel.

Het verhaal dat we hier vertelden — over een dodelijk gevecht in 1684 en de gevolgen voor de familie van de voortvluchtige dader — illustreert hoe verzoening werd afgedwongen om wraak en nieuwe geweldspiralen te voorkomen. De afspraken werden officieel vastgelegd in aanwezigheid van getuigen en zorgvuldig bewaard. Zo probeerden de schepenen de rust in hun gemeenschap te bewaren, in een tijd waarin iedereen een mes op zak droeg en de overheid geen absoluut monopolie op geweld had.

Wie dit verhaal volledig wil nalezen, vindt het terug op onze blog:

-> Lees het verhaal van de dood van Goovaert Buysen op de blog.

Ook deze halte maakt duidelijk dat rechtspraak in de vroegmoderne tijd niet alleen een juridische, maar vooral een sociale en bijna sacrale gebeurtenis was — onder de open hemel, midden in de gemeenschap.